Naziv Topana koji je nekada bio dobro poznat Šapčanima danas se retko čuje. Nestao je i iz govora i sa mape grada. Ostao je zabeležen u arhivskoj građi i starim novinama, ali jedinstven odgovor na pitanje kako je nastao nije. O njegovom poreklu sačuvane su dve priče. Jedna vodi do turskih topova posle 1867. godine, druga do kazana u kojima se topio loj.
Na kraju današnje Ulice Vlade Jovanovića, na raskršću sa Grmićkom, počinjao je kraj koji su Šapčani zvali Topana. Danas su tu stambene zgrade, a dalje, prema Ulici Jovana Cvijića, i tržni centar. Staro ime nestajalo je uporedo sa administrativnim promenama, ali su priče o njemu preživele zahvaljujući arhivskoj građi i sećanjima zabeleženim gotovo čitav vek posle događaja o kojima govore.
Kada su topovi stigli iz tvrđave
Najčešće tumačenje porekla naziva Topana vezuje se za 10. april 1867. godine, kada je turska posada napustila šabačku tvrđavu. Pešadijski kapetan Lazar Cukić istog dana izvestio je ministra vojnog da je srpska vojska ujutru ušla u grad, da je smena straže izvršena bez problema i da je turska vojska nekoliko sati kasnije krenula iz Šapca. U službenom izveštaju sve je stalo u nekoliko rečenica.
O tome šta se dešavalo nakon odlaska turske vojske nema mnogo službenih zapisa, ali su u memoarskoj građi Međuopštinskog istorijskog arhiva u Šapcu sačuvana svedočenja starih Šapčana.
Voja Pavlović Kikić je 1965. godine ispričao ono što je slušao od svog teče, nekadašnjeg kalfe i savremenika tih događaja.
Prema tom svedočenju, po tursku vojsku stigle su galije koje su je odvezle niz Savu. Čim su poslednji turski vojnici napustili grad, Šapčani su pohrlili u turski deo varoši. Kuće i druge zgrade rušene su, a cigla, grede i sav upotrebljiv materijal razvlačeni su za izgradnju novih kuća. Pavlović je zapisao i predanje da je upravo od tog materijala kasnije podignut deo Šapca oko današnje bolnice.
Istovremeno, turski topovi iz tvrđave preneti su na Topanu. Za njih su podignute drvene šupe, a na tom mestu kasnije je bila smeštena artiljerija. Upravo je to, prema jednom od najčešćih tumačenja, bio razlog što je čitav kraj poneo ime Topana.
„Turski topovi su prebačeni na mesto zvano Topana, gde se sada nalazi trkalište (danas naselje Trkalište) i od njih formirana artiljerija koja se kasnije nalazila na tom mestu u šupama napravljenim za smeštaj topova.“
Jedan top i porodično sećanje
Da je uspomena na vojsku dugo živela među Šapčanima, svedoči i priča Bore Antonića, takođe zabeležena u memoarskoj građi šabačkog arhiva.
Antonić je govorio da je njegov deda po majci, Stevan Nedeljković, kao vojnik učestvovao u predaji šabačke tvrđave. U porodici se pričalo da se na mestu gde se završavala današnja Ulica Vlade Jovanovića nalazio vojni logor i jedan jedini top. Zemljište je bilo ograđeno prošcima- plotom od cepanih dasaka opletenih debljim prućem, a tu su se izvodile vojne vežbe. Taj top, govorio je Antonić, stajao je na Topani sve do pred Prvi svetski rat.
Isto porodično predanje sačuvalo je i uspomenu na dan kada je turska posada napustila Šabac. Srpska i turska vojska bile su postrojene jedna naspram druge ispred tvrđave, komandanti su obavili primopredaju, a nakon što su turski vojnici posedali u čamce i otplovili, Stevan Nedeljković dobio je naređenje da se popne uz stepenice tvrđave i zabode srpsku zastavu.
Topovi ili topljenje loja
Najčešće prihvatana priča o topovima nije bila i jedina. Kada je šabačka opština 1923. godine promenila nazive 17 ulica, među njima se našla i Topanska, koja je od tada ponela ime Grmićka. Upravo je ta promena ponovo pokrenula priče o tome kako je čitav kraj dobio ime.
Drugo predanje svedoči da Topana nije imala nikakve veze sa artiljerijom. U tom delu varoši, među grmićima, u jesen su se klale ovce. Prodavali su prednje i zadnje čerege, dok se od preostalog sala topio loj. Upravo od tog posla, govorili su stari Šapčani, nastao je naziv Topana.
Loj su kupovale mumdžije, zanatlije koje su pravile sveće. U starom Šapcu važili su za imućne i ugledne ljude, a njihove radnje bile su među najuređenijima u varoši.
Stari Šapčani pričali su da je mumdžinica na uglu, u samom centru varoši, bila jedan od najlepših dućana. Imala je velike prozore, što je u to vreme bila prava retkost.
Kao najpoznatiji mumdžija pominje se Kosta Radovanović, ubica kneza Mihaila.
Obe priče su decenijama živele jedna pored druge, a nijedna nije uspela da potisne onu drugu. Zato je i danas nemoguće sa sigurnošću reći da li je ime Topana sačuvalo uspomenu na topove koji su posle 1867. godine preneti iz tvrđave ili na kazane u kojima se topio loj.
Ime koje su sačuvali arhivi
Naziv Topana danas se gotovo i ne čuje. Na mestu koje je nekada tako nazivano izgrađene su stambene zgrade. Koja je od dve priče bliža istini, danas je teško utvrditi. Ali upravo zahvaljujući njima sačuvano je sećanje na Topanu, naziv koji je nekada bio dobro poznat Šapčanima, a danas živi uglavnom u arhivskoj građi i starim novinama. Kao i pitanje o poreklu imena, koje i posle više od jednog veka nije dobilo jedan, konačan odgovor.
Izvor: Stana Munjić i Slavko Bogojević „Priče iz Rabadžijskog šora“ Kopiraj
