Od raskršća kraj tvrđave do zamišljenog grada unutar zelenog pojasa- taj put urbanog sazrevanja Šapca rekonstruisao je magistar Milan Jevtić u istraživanju objavljenom u godišnjaku Međuopštinskog istorijskog arhiva. Kroz arhivsku građu, planove i svedočanstva, on prati kako se varoš na obali Save tokom 19. veka postepeno oblikovala u uređenu gradsku celinu, u kojoj su livade i baruštine ustupale mesto ulicama, trgovima i javnim prostorima.
Grad na Savi, međutim, nije nastajao stihijski. Njegov razvoj uslovljavali su voda, putevi, trgovina, ali i ambicija da od palanke postane uređena varoš. Istoriju urbanog razvoja Šapca možemo čitati kao priču o borbi sa prirodom i sa sopstvenim planovima.
Grad između bara i poljana
Sve do početka 19. veka život se odvijao u tesnom prostoru oko tvrđave, u Tabana- mali, poviše tvrđave i na Bairu. Između tvrđave i Baira prostirala se Poljana- Šabačko polje, često pod vodom. Preko njega je vodila drvena ćuprija duga oko 200 koraka, sa čardakom i vojničkom posadom na bairskoj strani.
Šabac je vekovima bio okružen vodama. Sa južne strane Bair je zatvarala lučna Benska bara, na zapadu Oveljača, na istoku Begluk- bara, a okolina Šapca bila je plavljena vodama Kamička, Jereza i Save. Poplave nisu bile izuzetak, već pravilo. Ulazile su i u samo gradsko jezgro.
Srpski i turski Bair
Bair je bio podeljen i po etničkoj i po socijalnoj liniji. Istočni deo, gde su bili crkva, škola i sud, nazivan je srpski Bair. Deo prema Poljani zvao se Zatrka, a u vreme Prvog srpskog ustanka pominje se i kao Zatrka- mala. Na kraju tog dela nalazilo se uzvišenje zvano Vešala.
Zapadni deo bio je turski Bair, sa Sava- malom na severu, gde su živeli ribari. Središte Baira zauzimala je Čaršija- oko ćuprije, sa dućanima i kafanama. Putevi koji su se odatle račvali vodili su ka Bogosavcu, Pocerini, Beogradu, Mačvi i Loznici. Šabac je, i u vreme kada je bio palanka, bio važno raskršće.
Prvi koraci urbanizacije
Zbog skučenog prostora u vreme Prvog srpskog ustanka, izbeglice i doseljenici prelaze preko Baira i naseljavaju se oko raskršća- tu nastaje Nova čaršija. Pored potoka Kamičak formira se naselje Kamičak. Između njih je tekla Oveljača, delimično isušena već 1809. godine prokopavanjem kanala po naredbi suda opštine šabačke.
Regulacija Kamička i izgradnja novih ćuprija omogućile su povezivanje sa Tabanovićem, Majurom, Loznicom i Bogatićem. Ipak, voda je i dalje bila stalni pratilac života. Stari Šapčani pamtili su baruštinu ispred knez Stankove kafane, gde su deca hvatala punoglavce. Kod ćuprije u naselju Kamičak je radila vodenica, kao i u Šipurskim livadama- znak da je Begluk bara imala ozbiljan protok.
Livade, gazde i velike parcele
Šira okolina Šapca dugo nije bila naseljena. Prostrane livade- Kamičke i Šipurske i šuma Grmići okruživale su grad. Zemlja je posle oslobođenja prelazila u ruke šabačkih trgovaca i gazda: Topuzovića, Kurtovića, Ilića, Samurovića. Neke parcele sticane su i nasilno, pa je tako nastala Kurtovača, Magazinovača, Topuzovača- toponimi koji su i danas svedočanstvo privatnog uticaja na prostor.
Livade su decenijama služile za ispašu. Zabeleženo je da su mnogi šabački trgovci držali „po sto i više ovaca“. Grad je, iako trgovački, živeo u neposrednom dodiru sa poljoprivrednim pejzažom.
Prvi regulacioni planovi
Prva ozbiljnija urbanizacija sprovedena je od 1830. do 1836. godine. Postojeći putevi oko raskršća postali su okosnica novog rasporeda ulica i blokova. Godine 1853. okružni inženjer Andreja Vuković izradio je prvi regulacioni plan Šapca, s ciljem da ulice dobiju jasnu regulaciju, a parcele budu uređene. Kasnije su ulice ispravljane, parcele eksproprisane, a sporovi vođeni godinama. Najstudiozniji plan izrađen je 1911. i odobren 1912. godine, ali je, kao i prethodni, nestao greškom administracije, poslednji i u vihoru Prvog svetskog rata, pa je grad ponovo ostao bez sistemskog urbanističkog okvira. U Arhivu Srbije sačuvan je samo sprovodni akt Ministarstva građevina. Simbolično, grad koji je želeo uređenost, ostajao je bez svojih planova.
Borba sa Savom
Poplave su oblikovale urbani razvoj. Nakon velikih izlivanja, 1904. i 1905. godine gradi se nasip od Drenovca ka Šapcu, sa ustavom na Rvenici. Nasipi u Mačvi rade se od 1906, a veliki nasip od Mačvanske Mitrovice do Šapca započinje 1911. godine.
Istovremeno se nasipa deo bare oko Benske ćuprije. Krajem dvadesetih godina premešta se Zelena pijaca i nastavlja zatrpavanje bare. Opština uzima kredit od 2.500.000 dinara od Hipotekarne banke, namenjen za zasipanje Benske bare i uređenje grada. Birokratske odluke i dugovi, međutim, menjaju namenu novca.
Ljubomir Pavlović računao je da bi potpunim isušenjem Benske bare bilo dobijeno više od 184.000 kvadratnih metara novog zemljišta za parkove, skverove i kuće. Ta vizija je čekala neka druga vremena.
Plan iz 1930: grad u zelenom pojasu
Novi regulacioni plan naručen je 1928, a završen 1930. godine. I on je ostao nerealizovan zbog Drugog svetskog rata, ali jedan sačuvani list otkriva viziju budućeg grada.
Centar- Bair, Karađorđeva, Pop Lukina, Jevremova, Masarikova, Žitni trg, bio je predviđen kao zona najveće gustine naseljenosti. Prostori za proširenje nalazili su se između ulica Zeke Buljubaše i Avde Karabegovića, iza starog groblja, u Kurtovači, prema Kamičku.
Plan je predviđao novi Marveni i Drvarski trg, industrijsku zonu uz Beogradski put, zimovnik na Savi, ali i široki dvostruki zeleni pojas koji bi opasivao grad. Veliki park trebalo je da se proširi na čitav prostor Benske bare.
Šabac je zamišljen kao grad unutar zelenog okvira- sa kontrolisanim širenjem i jasnom podelom na stambene zone različite gustine.
Komunalni preokret tridesetih
Dok urbanistički planovi čekaju, tridesete godine donose konkretne radove na infrastrukturi. Master istoričar Dejan Živanović u knjizi Dva veka modernog Šapca (1804- 2000) navodi da je 1936. godina bila prelomna u komunalnoj izgradnji.
Do 1939. godine granitnom kockom, zalivenom bitumenom, popločane su Karađorđeva, Cara Dušana, Jevremova i Masarikova ulica do zgrade Gimnazije. Uređeni su trotoari i travnjaci, a glavne ulice dobile su vodovodnu mrežu sa hidrantima i javnim česmama- ispred Gimnazije, kod Zanatskog doma, hotela „Jugoslavija“ i zgrade Opštine.
Gradi se zatvorena Tržnica (1938- 1939), Marvena pijaca je 1940. premeštena iz centra, a 1938. završen je gvozdeni most na Dumači, koji je povezivao Šabac sa Beogradom. Postavljaju se i novi kanalizacioni vodovi, čime se rešava dugogodišnji problem odvođenja otpadnih voda. Iako je grad dobio modernu infrastrukturu, urbanistički okvir još nije bio konačan.
Generalni urbanistički plan 1964: od bara do središta
Posle Drugog svetskog rata izrađeno je više nacrta urbanističkih planova (1947. i 1954), ali nisu usvojeni. Tek 1964. donet je Generalni urbanistički plan Šapca, čiji je osnovni cilj bio da se zaustavi stihijska izgradnja i jasno odrede pravci razvoja grada do kraja 20. veka.
Prostor Benske bare ponovo dobija centralno mesto u planskim rešenjima. Predviđeno je nasipanje terena i izgradnja javnih objekata, čime prostor koji je decenijama bio plavna zona postaje urbana okosnica grada. Ideja koja se pojavljivala još u međuratnom periodu, da najproblematičniji prostor postane centar grada, konačno je ostvarena.
Grad koji je stalno iznova počinjao
Od prvog regulacionog plana 1853, preko nerealizovanih rešenja iz 1912. i 1930, komunalne modernizacije tridesetih i konačnog Generalnog plana 1964, Šabac je postepeno izlazio iz stihijskog rasta. Sedamdesete godine obeležile su veliki infrastrukturni radovi i projekti koji su grad učinili funkcionalnijim i lepšim- izgradnja ulica, vodovodne i kanalizacione mreže, sportskih i drugih objekata. Uporedo sa uređenjem centra, periferija grada se širila i sve veći broj ljudi se doseljavao.
Grad koji je bio okružen barama i poljanama, sa drvenim ćuprijama i poplavama kao redovnom pojavom, vremenom je dobio jasno iscrtanu urbanu strukturu. Prostor koji je nekad predstavljao prirodnu prepreku postao je središte grada. Krajem 1982. godine usvojen je novi Generalni urbanistički plan Šapca, kao ključni razvojni dokument koji je trebalo da usmeri prostorni i urbani razvoj grada do 2000. godine. Njime je planska politika prilagođena stvarnom stanju na terenu- omogućena je stambena izgradnja na prostoru Letnjikovačke kose, uz zadržavanje značajnih zelenih površina. Plan je takođe doneo važna opredeljenja za budući razvoj grada, poput udaljavanja industrije iz urbanog jezgra i odustajanja od izgradnje solitera. Postao je osnov za buduće detaljne urbanističke planove.
Istorija urbanog razvoja Šapca pokazuje jednu paradoksalnu činjenicu: grad je rano dobio svest o potrebi planiranja, ali su ratovi, poplave i administrativne greške neprestano prekidali kontinuitet. Od palanke kraj tvrđave, preko varoši okružene baruštinama, do modernog grada sa regulacionim planovima i zelenim pojasevima, Šabac je rastao u borbi sa prirodom, ali i sa sopstvenim ograničenjima. I možda upravo zato njegova urbana priča nije samo priča o ulicama i parcelama, već o istrajnosti jednog grada da iznova osmisli svoj prostor- između Save, polja i sopstvenih ambicija.
Hronologija
1853 Prvi regulacioni plan Šapca- Andreja Vuković; početak formalne parcelacije i uređenja ulica
1911- 1912 Novi regulacioni plan; odobren 1912, uništen u Prvom svetskom ratu (Jevtić)
1928- 1930 Regulacioni plan završen 1930; predviđeno proširenje prema Kurtovači i Kamičku, zeleni pojas, industrijska zona
1936 Prelomna godina u komunalnoj izgradnji; početak modernizacije ulica, vodovoda i trotoara
1936- 1939 Popločavanje glavnih ulica, uređenje trotoara i travnjaka
1938- 1940 Zatvorena tržnica, premeštanje Marvene pijace, završen gvozdeni most na Dumači, novi kanalizacioni vodovi
1964 Generalni urbanistički plan: zaustavljanje stihijske izgradnje, Benska bara kao budući centar grada, sistematsko nasipanje i izgradnja javnih objekata
1982 Novi generalni urbanistički plan: definisani pravci razvoja grada do 2000. godine, omogućena stambena izgradnja na prostoru Letnjikovačke kose i predviđeno izmeštanje industrije iz urbanog jezgra
Izvori: Milan Jevtić „Godišnjak Međuopštinskog istorijskog arhiva (17)“
Dejan Živanović „Dva veka modernog Šapca (1804- 2000)“
