Znate li da je zgradu Srpske kraljevske akademije, danas Srpske akademije nauka i umetnosti, projektovao arhitekta poreklom iz Loznice Dragutin Đorđević u koautorstvu sa kolegom Androm Stevanovićem? Đorđević, koji kasnije postaje dopisni član Akademije, bio je i univerzitetski profesor, a stručno znanje sticao je na fakultetima u Beogradu i Karlsrueu. Ostvario je presudan uticaj na formiranje srpskog graditeljskog podmlatka između dva svetska rata na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu.
Porodično poreklo
Rođen je u Loznici 1866. godine, 22. avgusta po julijanskom kalendaru (3. septembra po gregorijanskom). Bio je sin sreskog načelnika Jovana i upravo kroz prizmu ovog podatka može se posmatrati širi kontekst njegovog daljeg životnog puta.
Etnolog Marija Šćekić Marković ukazuje da su među roditeljima brojnih ličnosti koje su kasnije ostavile značajan trag u nauci, kulturi, umetnosti ili vojsci ukazuju često bili sveštenici, ali i trgovci i drugi imućni ljudi koji su imali svest o značaju školovanja i nastojali da svojoj deci omoguće obrazovanje i usmere ih ka daljem napredovanju.
-Kad se analiziraju podaci iz Srpskog biografskog rečnika, vidite da su očevi velikog broja značajnih ličnosti uglavnom bili sveštenici, a potom i trgovci- ljudi koji su imali novca, a pre svega svest da decu školuju, obrazuju i usmeravaju- kaže Šćekić Marković.
Prema njenim rečima, taj obrazac nije bio vezan isključivo za svet akademika, već se može prepoznati i u biografijama vojnih lica, pesnika, pisaca i slikara. Upravo zato, smatra ona, porodično poreklo i uslovi u kojima je neka ličnost odrastala mogu da budu jedan od važnih elemenata za razumevanje njenog kasnijeg životnog puta.
Školovanje u srednjoj Evropi
Osnovno obrazovanje Đorđević je stekao u Krupnju, dok je gimnaziju započeo u Valjevu, a maturirao u Beogradu. Dve godine je proveo na Tehničkom fakultetu Velike škole u Beogradu, a studije završio kao stipendista Kraljevine Srbije na Tehničkoj velikoj školi (Technische Hochschule) u Karlsrueu 1893. godine.
Ovaj odlazak u inostranstvo bio je uslovljen širim društveno-istorijskim kontekstom druge polovine 19. veka. Programska ograničenja domaćih škola, koje su bile uređene po austrijskom uzoru i sa obaveznim nemačkim jezikom, prirodno su usmeravala srpske đake na nastavak studija u srednjoj Evropi. U ovom opštem talasu modernizacije Srbije, Đorđević se priključuje najuticajnijoj generaciji srpskih arhitekta koji su na nemačkim politehnikama upijali savremene graditeljske standarde. Zanimljivo je da je njegov savremenik Nikola Nestorović imao sličan akademski put- on 1893. godine odlazi na studije arhitekture u Berlin, da bi po povratku, tri godine kasnije, nastavio da radi u Ministarstvu građevina u istom periodu kad i Đorđević.
U Arhitektonskom odeljenju Ministarstva građevina Kraljevine Srbije kao podinženjer zaposlio se u maju 1893. godine. Bio je angažovan i u Ministarstvu vojnom gde je bio zadužen za projektovanje kasarni. U Ministarstvu građevina Kraljevine Srbije radio je do 1905. godine, projektujući javne školske i vojne objekte. Više godina bio je sekretar Građevinskog saveta i Građevinskog odbora grada Beograda, kao i komisije za državne tehničke ispite.
Rad sa studentima
Kao honorarni profesor na Arhitektonskom odseku Velike škole od 1898. predavao je projektovanje zgrada. U zvanje vanrednog profesora na novoosnovanom Arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta u Beogradu izabran je po osnivanju Univerziteta u Beogradu 1905. Donoseći graditeljski pristup germanskih škola u matičnu zemlju, Đorđević i njegovi savremenici postaju ključni profesori novoosnovanog Arhitektonskog odseka. Nastavni program, metode i glavne predmete iz projektovanja i konstrukcija Đorđević je sa kolegama u potpunosti utemeljio na savremenom nemačkom modelu i nemačkoj naučnoj literaturi, trajno oblikujući karakter beogradske škole arhitekture u duhu evropskog akademizma.
Radeći na tom Odseku ostvario je presudan uticaj na formiranje srpskog graditeljskog podmlatka između dva svetska rata. Primetno je njegovo izbegavanje nacionalnog stila, u projektantskom i nastavnom programu na Univerzitetu. Na poziciji profesora na predmetu projektovanje javnih građevina, upamćen je po liberalnim stavovima u pogledu stilskog opredeljenja studenata. U zvanje redovnog profesora izabran je 1910. godine. Pored predmeta javne građevine, predavao je i nauku o građi, izradu predmera i predračuna i arhitektonske probleme. Smatran je liberalnim profesorom, jer studente nije sputavao u ličnim istraživanjima u stilski nekoherentnoj i raznolikoj srpskoj graditeljskoj sceni, ističe dr Milan Prosen, profesor istorije umetnosti koji se bavio izučavanjem njegovog rada.
-Smatra se jednim od omiljenih profesora na Arhitektonskom fakultetu gde je predavao predmet javne građevine. Upamćen je po tome što je organizovao studentske ekskurzije na kojima je studentima pokazivao prilike i arhitekturu van zemlje- priča Prosen.
Stilski rukopis i uticaji secesije
Uz Jovana Ilkića, Đorđević je obeležio zrelu fazu srpskog arhitektonskog akademizma (1900-1918). Formiran u duhu strogog akademizma profesora Jozefa Durma u Karlsrueu, oslonjen na nemačke propise gradnje i predloške neorenesansnog nemačkog akademizma, Đorđević je isticao živopisna, plastički bogato raščlanjena pročelja objekata.
Ipak, primećuje Prosen u svojim ranijim tumačenjima, umetničkom oblikovanju arhitektonske kompozicije pristupao je slobodno, razvijajući stil koji se udaljavao od krutih normi, što je bila odlika i drugih arhitekta u Srbiji početkom 20. veka, nasuprot bečkim, minhenskim ili berlinskim autorima koji su bili beskompromisno podređeni tom stilu.
Iako je poštovao strogu hijerarhiju forme i sadržine, posebno simetriju i naglašavanje srednje zone građevine, autorski koncept nije podredio imperativu apersonalne arhitekture. Ublažavao je akademsku statičnost uzbudljivim kontrastima uvučenih i isturenih formi, svetlosti i senke, punih i praznih površina. Masivne volumene oplemenjivao je bogatom plastikom, najčešće dvojnih jonskih prislonjenih stubova, kao i heraldičkim, simboličkim i alegorijskim znamenjima koje je prilagođavao ukusu naručioca.
Bunt koji se pojavio širom Evrope protiv tvrdih kanona akademizma nazvan „secesijom“ uticao je na dodatnu liberalizaciju Đorđevićevog arhitektonskog rukopisa. Najsnažniji uticaj na aktere domaće scene na prelazu vekova imala je Velika svetska izložba održana u Parizu 1900. godine. Iako nije poznato da li je Dragutin Đorđević posetio Pariz tokom trajanja izložbe, u svom radu nakon 1900. godine pokazao je izraženu sklonost ka dekorativnim diskursima i znatno slobodniji pristup, prilagođavajući forme nameni objekata. U stilu secesije podigao je tri objekta, pokazujući otvorenost za nove ideje i kompozicione metode.
Projektovanje zgrade SANU
Za dopisnog člana Srpske kraljevske akademije izabran je 1920. godine. Iako se Đorđevićevim izborom u zvanje nije temeljno bavio, Prosen veruje da je njegovo članstvo opredelilo koautorstvo na podizanju palate SANU i prisna saradnja sa arhitektom Androm Stevanovićem koji je postao akademik deceniju ranije.
Upravo sa njim je 1895. godine sarađivao na projektu restauracije manastira Manasija. Njihov najreprezentativniji zajednički rad svakako je projekat za zgradu Srpske kraljevske akademije (danas Palate SANU) u Knez Mihailovoj 35, za koji su završne skice predali tokom 1911. godine. Izgradnja je započeta 1912. godine, ali ju je prekinuo Prvi svetski rat, pa je ova velika zgrada kompleksnog rešenja osnove završena tek 1924. godine.
Đorđević je uradio rešenje osnove, dok je Stevanović projektovao fasade i komponovao i konstruisao glavno kube. Pretpostavlja se, kaže Prosen, da je Đorđević prilikom projektovanja zgrade SANU bio zadužen za organizaciju posla i konstrukciju, dok se Stevanović bavio prostornom organizacijom i fasadom. Posle Prvog svetskog rata radove je izvodilo češko preduzeće inženjera Matije Bleha. Danas je u unutrašnjem prostoru i sadržaju zgrada znatno izmenjena. U spoljnoj kompoziciji ističu se skladne proporcije delova i celine i preobilna dekoracija, u kojoj pored stilskih motiva i figuralnih delova, padaju u oči i raznoliki motivi secesije.
-Đorđević je projektovanju pristupao sa izvesnom slobodom kakva nije postojala kod starije generacije akademičara, te sa pojavom secesije unosi i elemente ovog stila u komponovanje. Imao je odličnu saradnju sa arhitektama Androm Stevanovićem i Nikolom Nestorovićem, budući da su više objekata projektovali zajedno. Nije bio tako snažni eksponent arhitektonske kritike kao Andra Stevanović, ali je bio prisutan u žiriranjima na pojedinim konkursima- ističe Prosen.
Najvažnija graditeljska ostvarenja
Đorđević je pretežno projektovao javne zgrade (vojne, sudske, nastavno-naučne i zdravstvene namene), uspešno je gradio dvonamenske objekte, podigao nekoliko kapela i nadgrobnih spomenika i manji broj jednoporodičnih privatnih kuća i poslovnih objekata. Bavio se i restauratorskim radom.
Tako je Uprava banje Koviljače, stara zgrada iz 1888. godine, njegovim projektom pretvorena u hotelski paviljon, interesantan po svom sklopu sa srednjim delom, prizemljem, spratom i bočnim prizemnim krilima. Takođe, Staro kupatilo u Koviljači građeno je 1900. godine po proučenom planu specifičnih potreba, reprezentativnog karaktera u duhu akademizma sa kupolom nad vestibilom, a projektanti su bili Dragutin Đorđević i inženjer hidrotehničar Nikola Stamenković.
Među njegovim najistaknutijim projektima izdvaja se zgrada Univerzitetske biblioteke, koju je uradio zajedno sa Nikolom Nestorovićem. Kako navodi Univerzitetska biblioteka, ostvarivanju ideje o podizanju ove ustanove prethodile su dvogodišnje pripreme i intenzivni pregovori sa Karnegijevom zadužbinom za međunarodni mir i različitim institucijama u zemlji. Rešenost grupe profesora, pre svih Pavla Popovića, Aleksandra Belića i Veselina Čajkanovića, i posvećenost prvog bibliotekara, kasnije i formalno prvog upravnika Univerzitetske biblioteke Uroša Džonića, i najzad, zalaganje diplomate Slavka Grujića i njegove supruge Mejbel da se obezbedi donacija Karnegijeve zadužbine, urodili su plodom.
„Posle svečanog polaganja kamena temeljca na mestu koje se tada zvalo Trkalište, 23. juna 1921. godine, počela je izgradnja prve bibliotečke zgrade u Srbiji- zgrade Univerzitetske biblioteke u Beogradu. Događaj je bio jedna od udarnih vesti dana i prisustvovale su mu najznačajnije ličnosti Kraljevine“, svedoči istorijat same Univerzitetske biblioteke.
Prosen naglašava da je monumentalnost ovog objekta, koji predstavlja Đorđevićevo poslednje značajno delo, istaknuta njegovim povlačenjem sa regulacione linije i isticanjem klasicističkog portika.
Među značajnim projektima koje je Đorđević realizovao ističu se Dom društva „Kralj Dečanski“ (u saradnji sa Miloradom Ruvidićem), zgrada Druge beogradske gimnazije, kao i monumentalna Kasarna VII puka u Beogradu, na uglu Nemanjine 15 i Ulice generala Ždanova. Ova prostrana građevina, sa glavnom fasadom na široko zasečenom uglu, građena je 1907. godine u stilu eklektičnog nemačkog renesansa. Motivi na fasadama simbolički predstavljaju vojnu namenu objekta (oklopi, štitovi i drugi vojnički amblemi).
Radove je izvodio inženjer Jovan Smederevac. Poslednji sprat je dozidan posle Prvog svetskog rata, po planovima arhitekte Blaže Vukićevića. Tada je zgrada dodata Ministarstvu vojnom, a dotle je bila jedna od prvih modernih kasarni u Srbiji.
Posebno mesto u Đorđevićevom radu zauzimaju školske građevine koje je projektovao u saradnji sa arhitektom Dušanom Živanovićem. Ovaj autorski dvojac potpisuje projekte za dve monumentalne školske palate izgrađene u kombinaciji akademske arhitekture i secesije- zgradu Valjevske gimnazije i zgradu Treće muške gimnazije u Njegoševoj 15, građenu 1908. godine. Beogradska gimnazija predstavlja karakterističan arhitektonski pravac Đorđevića. Podignuta je na mestu ranije vojne bolnice koju je projektovao arhitekta Jan Nevola i predstavljala je jednu od prvih modernih školskih zgrada tog doba u Srbiji. Građevinske radove na njoj izvodio je preduzimač Vasa Tešić.
Rad arhitekte Đorđevića obuhvata i privatne objekte.
-Graditeljska istorija Beograda najviše žali za njegovom zgradom Druge gimnazije koja je bila podignuta u Makedonskoj, oštećena tokom rata, ali porušena nakon njega. U saradnji sa arhitektom Dušanom Živanovićem podigao je zgrade gimnazije u Valjevu i Treće beogradske gimnazije, koje se smatraju njegovim najznačajnijim objektima uz Kasarnu VII puka, palatu SANU sa Androm Stevanovićem i zgradu Univerzitetske biblioteke u Beogradu- naglašava Prosen.
Timski rad i značaj za arhitektonsku struku
Mnoge projekte realizovao je sarađujući sa uglednim savremenicima Dušanom Živanovićem, Miloradom Ruvidićem, Androm Stevanovićem i Nikolom Nestorovićem. Činjenica da je često projektovao u koautorstvu sa drugim vodećim arhitektama, smatra Prosen, može ukazivati na to da je voleo timski rad i da je bio dobar saradnik. Ipak, Prosen o tome govori sa ogradom, budući da, dodaje, malo znamo o detaljima lične prirode iz njegovog života da bismo o tome nešto sa sigurnošću tvrdili.
Đorđević je učestvovao na najprestižnijim konkursima, a na pojedinim bio član žirija. Osim u Beogradu, ostavio je graditeljski trag i širom Srbije.
Njegov opus smatra se stilistički i tematski najraznovrsnijim u arhitekturi srpskog akademizma početkom 20. veka. Nesporan je njegov doprinos stručnoj i univerzitetskoj publicistici (objavio je skripta Nauka o građi 1925. godine). Dobio je više stručnih i visokih državnih priznanja. Imao je značajnu ulogu u konsolidaciji i specijalizaciji arhitektonske struke u Srbiji krajem 19. i u prvoj četvrtini 20.veka, primenjujući najnovija srednjoevropska stručna iskustva. Uspešno gradeći širom zemlje podstakao je ubrzanu evropeizaciju i modernizaciju zaostalih regionalnih centara.
Penzionisao se na svoj zahtev 1933. i preminuo 9. aprila u Beogradu iste godine.
Izvori:
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković“ Beograd
Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU)
Matica srpska, Srpski biografski rečnik
SANU, Milan Prosen, Palata Srpske akademije nauka i umetnosti
Srpska enciklopedija, 2.knjiga (III tom, 2021), Milan Prosen
Zavod za zaštitu spomenika kulture (Pregled spomenika arhitekture u Srbiji 19. veka)
Univerzitet u Beogradu, Biljana Mišić, „Srednjoevropski uticaji na razvoj beogradske arhitekture 1919-1941“
Fotografije: Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković“ Beograd, Knjigohranilište
Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU)
Srpska enciklopedija
Iz serijala „Dužni velikanima“. Projekat je sufinansiran iz budžeta Grada Loznica. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva
