„Zanatski dom“, „Savezno pevačko društvo Zanatlija“ i „Zanat je zlatan“- natpisi na zgradi na uglu Karađorđeve i Ulice Vlade Jovanovića, u kojoj se danas nalazi Šabačko pozorište, jedno su od retkih vidljivih svedočanstava iz vremena kada je ovo zdanje bilo dom šabačkih zanatlija. Od ideje o zajedničkom domu, rođene početkom 20. veka, do današnjeg pozorišta, istorija ovog zdanja istovremeno je i priča o jednoj od najznačajnijih zadužbina u gradu.
Iako je kamen temeljac postavljen 1933, a ugaona zgrada završena već naredne godine, priča o Zanatskom domu počela je mnogo ranije. Njegovi temelji nastali su u zamisli koju su šabačke zanatlije nosile gotovo četvrt veka pre nego što je dom izgrađen.
Od ideje do zadužbine
Krajem 1910. godine osnovan je Savez zanatlija Okruga podrinskog. Kako je zabeležio „Šabački glasnik“, okupio se mali broj uglednih, vrednih i naprednih zanatlija da reši jedno krupno pitanje – podizanje zajedničkog doma.
Među osnivačima bili su Radojica V. Joković, prvi predsednik Saveza, Milan T. Jurišić, Ljuba Lazić, Rozimir Nikolić, Tihomir Vasić, Mitar Stanić, Gliša Gajić, Jovan Dragić, Gavrilo T. Stojadinović, Milorad S. Simonović, Aleksa Nikolić i Mirko Veinović, dok su u Nadzorni odbor ušli Branko Nikolić, Milorad Vuković, Milivoje Đ. Perić, Mihailo Stojanović i Stevan Srdanović.
Samo dve godine kasnije izbio je Prvi balkanski rat, zatim Drugi balkanski, a potom i Veliki rat. Rad Saveza obnovljen je tek 1919. godine, ali ideja o zajedničkom domu nije napuštena.
Pesma kao temelj budućeg doma
Početkom dvadesetih godina zanatlije su svoj rad proširile i na kulturni život grada. Godine 1923. pojavljuje se Šabačko pevačko društvo zanatlijske omladine, a već 1. septembra 1924. osnovano je Šabačko pevačko društvo „Zanatlija“, koje će postati jedan od najznačajnijih nosilaca kulturnog života međuratnog Šapca.
Prvu zabavu sa koncertom i igrankom priredili su 17. januara 1925. godine u hotelu „Pariz“, a pravo pristupa imali su samo pozvani. Društvo je brzo steklo veliki ugled, gostovalo u brojnim gradovima i razvilo saradnju sa srodnim udruženjima širom zemlje.
Nastup hora „Zanatlije“ ostavio je snažan utisak i na čehoslovačku delegaciju prilikom uručenja Ratnog krsta Šapcu 1926. godine, nakon čega je Poslanstvo Čehoslovačke Republike u Beogradu uputilo Društvu pismo zahvalnosti.
Zastava koja je okupila državnike i umetnike
Svečanost koja je pokazala koliki je ugled „Zanatlija“ uživala održana je 29. juna 1930. godine, kada je osvećena zastava društva. Darodavac je bio industrijalac Žak Jakov, tadašnji predsednik Društva.
Na jednoj strani zastave nalazio se lik Filipa Višnjića, a na drugoj lira sa natpisom koji je podsećao na godinu osnivanja Društva. Svečanost je održana na igralištu Sportskog kluba „Mačva“, uz učešće društava „Neven“ iz Novog Sada, „Zanatlija“ iz Valjeva i Šabačkog pevačkog društva.
Četiri hora, sa oko 350 pevača, zajedno su izvela kompoziciju „Pevajmo braćo“ Vladimira Đorđevića. Za spomen- klince i priloge javile su se brojne zanatlije, ali i ličnosti iz javnog života. Među darodavcima bili su glumica Žanka Stokić, ministar inostranih poslova Ninko Perić, čehoslovački ministar spoljnih poslova Eduardo Beneš i predsednik Čehoslovačke Tomaš Masarik.
Kako je podignut Zanatski dom
Projekat buduće zgrade izabran je 1932. godine. U konkurenciji osam radova, među kojima su bili i projekti arhitekata iz Beograda i Zagreba, prvu nagradu osvojio je šabački arhitekta Đorđe Radosavljević.
Plac je obezbeđen kupovinom imanja na javnoj licitaciji, a građevinska dozvola izdata je nakon odobrenja Uprave Drinske banovine u Sarajevu. Odgovorni izvođač radova bio je Aleksandar Novaković iz Beograda.
Kamen temeljac osveštao je 15. oktobra 1933. godine mitropolit Josif uz sasluženje trojice sveštenika, dok je na bogosluženju pevalo Pevačko društvo „Zanatlija“.
Dom je zamišljen kao mesto gde će se omladina vaspitavati kulturno, stručno i moralno, ali i kao prostor koji će okupljati različite sekcije i udruženja.
Od hora do pozorišta
Ubrzo nakon useljenja život u Zanatskom domu dobijao je sve više oblika. Aprila 1934. godine prvi put je na društvenoj zabavi nastupio džez orkestar, a nekoliko godina kasnije osnovan je i duvački orkestar.
Najveći uspeh, međutim, postignut je u pozorišnoj delatnosti. Od samog početka priredbe „Zanatlije“ nisu bile ograničene samo na muziku. Uz koncerte su se izvodili i kraći pozorišni komadi, a 1929. godine formiran je Pozorišni odsek, koji je spremao Nušićev komad „Običan čovek“.
Među najistaknutijim amaterima bili su Božidar Matić i Mihailo Nikolić Zelenko, dok je Marinko Đorđević godinama radio kao reditelj. Pozorišna sekcija beležila je sve veće uspehe, a početkom tridesetih godina izvodila je predstave sa do tada neviđenim brojem učesnika na šabačkoj sceni.
Sredinom 1932. godine Pozorišni odsek spojio se sa Akademskim pozorištem, iz čega je nastalo Šabačko diletantsko pozorište. Novi korak usledio je 1938. godine kada je pokrenuta inicijativa za osnivanje Diletantskog zanatskog pozorišta. Iz tog procesa razvilo se poluprofesionalno pozorište „Janko Veselinović“, preteča kasnijeg profesionalnog teatra u Šapcu.
Poslednje godine zanatlijskog doma
Pred sam Drugi svetski rat, 8. decembra 1940. godine, u Zanatskom domu svečano su otkrivene mermerne spomen- ploče osnivačima, dobrotvorima i počasnim članovima Saveza zanatlija.
Ispostavilo se da je to bila poslednja velika aktivnost zanatlija u sopstvenom domu.
Posle oslobođenja, nove vlasti su 1. novembra 1944. godine osnovale Narodno pozorište u Šapcu, a već 14. decembra premijerno je izvedena predstava „Noćna smotra“ Vasilija Vasiljeviča Škvarkina. Od tog trenutka zgrada postepeno dobija novu namenu.
Ipak, pozorišni život u Šapcu nije počeo te godine. Tokom okupacije radilo je Šabačko diletantsko pozorište, u koje su 1943. stigli poznati umetnici Teja Tadić, Vanja Marković, Mira Todorović Stupica i Milivoje Popović Mavid. U istom periodu priključila se i grupa mladih koji će kasnije postati profesionalni glumci. Među njima su bili Cane Firaunović, Boris Kovač, Zagorka Isaković, Branka Crnomarković i Mira Milićević.
Tišina posle zabrane
Sudbina „Zanatlije“ posle rata može se pratiti kroz nekoliko službenih dokumenata. Obnovljeno društvo je 1953. godine pokušalo da vrati instrumente koje je KUD „Abrašević“ preuzeo još 1945. godine „na privremenu upotrebu“.
Odgovor koji je stigao od kulturno- umetničkog društva bio je odraz novog političkog vremena. Ukazivalo se na potrebu okupljanja u jedinstvenim organizacijama, dok je svako posebno grupisanje ocenjivano kao nepoželjno.
Posle toga „Zanatlija“ je praktično nestala iz javnog života grada.
Od zadužbine do pozorišta
Da priča nije potpuno zaboravljena svedoči i Pravilnik o zadužbinama koje nisu obnovile rad, objavljen 1997. godine. Među 74 zadužbine u Srbiji našle su se i dve šabačke zadužbine zanatlija, uključujući Fond za podizanje Zanatskog doma u Šapcu.
U godinama posle rata nova uloga zgrade donosila je i nove probleme. Direktor Narodnog pozorišta je 1950. godine tražio zabranu parkiranja zaprežnih kola u ulici Vlade Jovanovića, jer su probama smetali prašina, mirisi i buka, a iza kola je ostajalo đubre od stoke koju su seljaci tu hranili.
Taj dokument danas deluje kao zanimljiv detalj iz vremena kada je varoš još uvek živela na granici između starog zanatskog i novog urbanog doba.
Fasada koja još govori
Zgrada danas nema potpuno isti izgled kao 1934. godine. Nedostaje jedan od balkona prema Karađorđevoj ulici, dok su balkon u ulici Vlade Jovanovića i ugaoni balkon sačuvani. Na fasadi su i dalje vidljivi natpisi koji podsećaju na njenu prvobitnu namenu, kao i alegorijske figure zanata, rad šabačkog slikara Stevana Čalića.
Zanatski dom podigle su šabačke zanatlije. U njemu su nastali horovi, orkestri i pozorišne družine, a iz njegovih prostorija izrasle su institucije koje su obeležile kulturnu istoriju grada. Danas u njemu više nema zanatskih esnafa, ali je ostao kao trajan podsetnik na vreme kada su šabački majstori verovali da se grad ne gradi samo radnjama i radionicama, već i pesmom, kulturom i zajedničkim domom.
Izvor: Stana Munjić i Slavko Bogojević „Priče iz Rabadžijskog šora“
