Retka su naselja koja svoje ime nose kao istorijsku titulu, a šabačko Trkalište je upravo jedan takav fenomen. Tamo gde su nekada bile lože za sudije i gde se okupljala elita „Malog Pariza“ da prati konjičke trke, danas pulsira jedno od najživljih stambenih središta grada. Transformacija stare periferije u simbol socijalističkog modernizma šezdesetih godina donela je Šapcu prve višespratnice modernog tipa i koncept humanog stanovanja, ali nije izbrisala duh nekadašnjeg vremena.
Ulicama Trkališta danas ne trče konji, ali i dalje postoji osećaj pokreta- ritam pijace, glasovi dece na igralištima i večiti žamor komšijskih razgovora. Upravo taj spoj starog i novog čini da ovo naselje i dalje nosi nešto od starog gradskog šarma i vraća energiju koja ga čini jednim od najautentičnijih delova Šapca.
Šabac nije samo grad kafana i čivija, već grad koji je oduvek umeo da prihvati modernost pre drugih. Ako biste danas stali na jedan od prostranih platoa Trkališta, teško biste zamislili da su se pre više od jednog veka baš tu podizali oblaci prašine pod kopitima najbržih grla Srbije.
Od galopa do gradske legende
Početkom 19. veka, Jevrem Obrenović je u Šabac pokušavao da unese duh evropskih gradova. Kao upravitelj Šapca i Podrinja od 1816. do 1831. godine, uvodio je brojne novine evropskog života- od kočijaške kulture do razvoja konjarstva. Poznato je da je u svom konaku držao rasne konje i da je bio izuzetan jahač. U tom periodu konj postaje simbol prestiža u gradu i beleže se začeci organizovanih konjičkih nadmetanja. Prve konjičke trke u Šapcu održane su dvadesetih godina 19. veka.
Trke su se održavale na prostoru Dudare i potezu prema Savi, na obodu tadašnje varoši- širokim livadama i pašnjacima, idealnim za ovakve manifestacije. Strast prema konjima nastavila je da se razvija, a prvi konjički klub osnovan je 23. aprila 1888. godine pod nazivom „Kolo jahača knez Mihajlo“. Trke su u početku organizovane na ravnom polju između grada, Dudare i sadašnje železničke stanice, a kasnije i na seoskoj utrini kod savskog pristaništa. Prostor prvog šabačkog trkališta nazvan je „Mihajlovac“. Nedeljom je tu dolazio čitav grad: gospoda sa šeširima, dame sa suncobranima, trgovci, oficiri i radoznala deca. Trke su bile mnogo više od sporta- bile su važan društveni događaj. Posetioci su pratili nadmetanja, navijali i kladili se na svoje favorite, što je ovim događajima davalo posebnu dinamiku.
Do 1925. godine konjičke priredbe i izložbe privlačile su stotine gledalaca. Po sećanjima hroničara Milana Jevtića, tada se trkalo i po 43- 44 grla, a nagrade su bile vredne. Zatim počinju radovi na podizanju novog mosta preko Save i nižeg železničkog mosta, što je zahtevalo izmeštanje hipodroma sa Mihajlovca. Na prostoru današnjeg Trkališta 18. septembra 1927. godine otvoren je uređen hipodrom. Novi hipodrom obuhvatao je prostor od 35 hektara, sa stazama, padocima, tribinama za 1.000 posetilaca, sudijskim i počasnim ložama, bifeom i prostorijama domara.
Do Drugog svetskog rata postojale su tribine za publiku, građene po uzoru na savremene engleske hipodrome, a na trkama se okupljalo i po nekoliko hiljada gledalaca. Za Šapčane je to bio događaj koji je spajao sport, društveni život i trgovinu- grad je živeo u ritmu trka. Rat je uzeo svoj danak, pa je prostor u tom periodu isparcelisan i korišćen za druge potrebe, a bolesti koje su harale odnele su i veliki broj konja.
Kada je periferija postala grad
U novom regulacionom planu iz 1930. godine predviđeno je da budući Šabac ostane u postojećim okvirima sa novim stambenim površinama, te da Trkalište, hipodrom i Fudbalski klub „Mačva“ ostanu na svojim prostorima. Posle Drugog svetskog rata Šabac počinje naglo da raste. Industrijalizacija i priliv stanovništva doveli su do potrebe za novim stambenim zonama i naseljima. Koncept „igrališta između solitera“ postao je novi standard urbanog življenja, fokusiran na kolektivno stanovanje i prateće zelene površine.
Pedesetih godina grad se širi ka jugu, a prostor starog Trkališta postaje idealno mesto za novo urbanističko rešenje. Krajem šezdesetih hipodrom je izmešten na drugu lokaciju, a prostor nekadašnje staze pretvoren je u veliko gradilište. Ubrzani razvoj zahtevao je prostor za stanovanje radnika, a prostor Trkališta bio je idealna lokacija za izgradnju solitera. Počinje preobražaj sportskog terena u moderno stambeno naselje, a detaljan urbanistički plan donet je 1977. godine. Arhitekte tog doba projektovale su naselje po meri čoveka- socijalistički modernizam u svom najboljem izdanju.
Kako u autorskom tekstu navodi arhitekta Marko Gavrilović, plan iz 1977. nastao je nakon revidiranja ranijeg projekta iz 1971. godine, koji nikada nije realizovan. Novim rešenjem predviđeno je oko 1.500 stanova, raspoređenih u deset celina (T1- T10), formiranih od lamela koje zatvaraju obod naselja i ostavljaju njegovu unutrašnjost otvorenom.
Upravo taj otvoreni prostor bio je zamišljen kao srce naselja- mesto za park, trg i sadržaje zajednice, ali i za svakodnevni život stanara, kroz manje, poluatrijumske celine u kojima se komšije susreću i dele prostor. Ideja je bila da Trkalište funkcioniše kao zaokružena urbana celina, sa školom, vrtićem i društveno- kulturno- komercijalnim centrom, kao i sa razvijenim sistemom toplifikacije koji bi zamenio pojedinačne kotlarnice u gradu.
Ipak, kako primećuje Gavrilović, okolnosti krajem osamdesetih i tokom devedesetih promenile su prvobitne planove. Centralni sadržaji nikada nisu u potpunosti izgrađeni, a prostor namenjen zajednici vremenom je prenamenjen u zonu porodičnih stambeno- poslovnih objekata.
Urbanisti su želeli da izbegnu skučen prostor, pa je naselje planirano sa mnogo prostora između zgrada, zelenim površinama i igralištima. Naselje je obuhvaćeno ulicama Prote Smiljanića, Jovana Cvijića, Cerskom i Norveškom, koje čine okvir nekadašnje trkačke staze. Poseban pečat dale su „terasaste“ zgrade sa kaskadnim spratovima, što je svakom stanu omogućavalo veliku terasu- gotovo privatno dvorište u vazduhu. Unutrašnja dvorišta i igrališta stvorila su specifičnu socijalnu koheziju- ovde se komšija poznavao po imenu, a zajednička kafa na klupi postala je nezaobilazna.
U vreme kada je većina jugoslovenskih naselja građena kao kompaktni blokovi, Trkalište je imalo nešto što liči na „naselje u zelenilu“. Poznato je po tome što su u njegovoj izgradnji učestvovala lokalna preduzeća poput legendarne „Izgradnje“, koja je bila ključni nosilac urbanog razvoja Šapca tokom druge polovine 20. veka.
Pijaca i devedesete: novi centar života
Kada su devedesete godine donele ekonomske promene, Trkalište je postalo jedno od najživljih trgovačkih mesta u gradu. Nadležni su odgovorili na zahtev i potrebe meštana, te je početkom 1993. prihvaćen predlog o izgradnji nove gradske pijace, a za lokaciju odabrana južna strana Fudbalskog stadiona „Mačva“. Zbog nepovoljnih okolnosti, gradnja je počela sredinom 1997, a završena krajem 1998. godine. Izgradnjom pijace naselje je dobilo novi ritam i ekonomski značaj. Svakog jutra ovde se mešaju mirisi voća, povrća i svežeg peciva, a glasovi prodavaca i kupaca daju prostoru živost koja podseća na stare varoške pijace. Pijaca „Stadion“ je postala mesto susreta- neka vrsta savremenog varoškog trga. Danas je ona pretežno robna, sa manjim „zelenim“ delom. Istovremeno, prizemlja zgrada počela su da se pretvaraju u lokale- neka vrsta malog tržnog centra na otvorenom. Trkalište je tako postalo mesto gde se ne samo živi, već i radi, trguje i susreće. U blizini su i važni gradski objekti: gradska toplana, Opšta bolnica i stadion FK „Mačva“.
Poslednjih godina naselje dobija i novi vizuelni identitet. Između zgrada se nalaze prostrani travnjaci i dečja igrališta, što ga čini jednim od najpoželjnijih mesta za porodice.
Naselje koje pamti
Trkalište je danas jedan od najpoznatijih gradskih kvartova- mesto gde su odrasle generacije Šapčana. Prostorni komfor, zelenilo i blizina pijace daju mu posebnu atmosferu. Iako je grad odavno nadrastao staru periferiju, u ovom delu Šapca i dalje se može osetiti nešto od stare varoške energije. Stanovnici su poznati po jakom osećaju zajedništva, a naselje se često opisuje kao deo srca Šapca gde su odrasle generacije Šapčana. Poslednjih godina pokrenuta je inicijativa da Trkalište dobije status mesne zajednice, a predstavljen je plan temeljne rekonstrukcije koji obuhvata uređenje fasada, trotoara i zelenih površina.
Ovo naselje ostaje jedno od retkih mesta u Šapcu gde se prošlost i sadašnjost mogu osetiti na istom asfaltu- od galopa Jevremovih konja do užurbanog ritma modernog grada. Kao da se ispod asfalta i dalje krije trag nekadašnje trkačke staze. Samo što danas umesto topota kopita odjekuju koraci dece koja se igraju između solitera.
