Kulturno, istorijsko, duhovno i institucionalno jezgro grada skoncentrisano je u Masarikovoj, ulici koja je 1926. naziv dobila po prvom predsedniku Čehoslovačke Tomašu Masariku, u trenutku odlikovanja Šapca ratnim ordenjem ove prijateljske zemlje za stradalništvo pretrpljeno u Prvom svetskom ratu.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230815_141731-1024x661.jpg)
Od raskrsnice sa Gospodar Jevremovom do Mačvinog stadiona i OŠ „Laza K. Lazarević“, prostire se jedna od najlepših, najprometnijih i najširih ulica grada pored Save. Ni domaći, ni turisti ne ostaju imuni na njene drvorede, prekrasne, raskošne fasade, monumentalne fine svodove i lukove, brojne autentične javne i privatne objekte, od kojih svaki pripoveda neku važnu priču.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230815_142011-1024x658.jpg)
Ulica sa mnogo kafana – Laf, Miramare, Beli krst, Srpska kruna, Velika i Mala Kasina i mnogo velikih ličnosti – prota Jovan Pavlović, Stojan Novaković, Milorad Popović Šapčanin, Janko Veselinović i drugi, najpre je zvana Preki šor, a od kraja 19. do treće decenije 20. veka Pocerska, zbog pravca na koji je ukazivala. U međuratnom periodu dobija konačan naziv.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/%D0%9A%D1%83%D1%9B%D0%B0-%D1%83-%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%98-64-%D0%B3%D0%B4%D0%B5-%D1%98%D0%B5-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BE-%D0%A1%D1%82%D0%BE%D1%98%D0%B0%D0%BD-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B-1024x768.jpg)
Na plavom metalnom znaku stoji natpis „Ulica Masarikova“, a objašnjenje glasi: 1850-1937, Prvi predsednik Čehoslovačke, priznati političar, filozof, sociolog i novinar. Osvedočeni prijatelj srpske države. Pažljivi prolaznik primetiće da nema imena Masarikovog, i da sem što je bio „osvedočeni prijatelj srpske države“, nema razloga da se jedna centralna gradska ulica nazove baš po njemu. Brojni sugrađani svedoče da nisu upoznati sa likom i delom Tomaša Masarika, niti njegovom konkretnom vezom sa Šapcem. A veza je važna i dragocena.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230816_145554-1024x697.jpg)
Stanovništvo Šapca i okoline pretrpelo je velike ljudske i materijalne žrtve u Prvom svetskom ratu. Materijalna šteta iznosila je oko 200 miliona tadašnjih dinara, a broj stambenih objekata prepolovljen je – sa 3000 na 1300 mesta stanovanja. Prema poređenju dva popisa, u gradu je bilo manje 50.344 ljudi. Zbog ove činjenice Šabac je dobio najviša ratna odlikovanja u Srbiji – francuski Ratni krst sa palmom, čehoslovački Ratni krst i Karađorđevu zvezdu s mačevima 4. reda.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230818_140846.jpg)
Pismom od 14. novembra 1925. godine, gradsko poglavarstvo obavešteno je da je Šabac odlikovan Ratnim krstom Čehoslovačke 1914 – 1918, odnosno čehoslovačkim Belim orlom, ustanovljenim od čehoslovačke Vlade 1918. godine i dodeljivanim za pokazanu hrabrost na bojnom polju.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/3.-Fotografija-iz-privatne-zbirke-Dragutina-Petrovica.jpg)
Svečanost je planirana za 13. jun 1926. godine. Pripremajući se za doček delegacije, koju su činili izaslanici Čehoslovačke, na čelu sa ambasadorom Janom Šebom, i predstavnici jugoslovenske vlade, parlamenta i vojske, građanstvu je upućen proglas o tome da se grad što lepše ukrasi zastavama Čehoslovačke i Jugoslavije.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230815_141022-1024x576.jpg)
Čin predaje odlikovanja izvršen je u dvorani hotela Pariz, uz prisustvo mnogobrojnih zvanica i gradskih uglednika.
– Svečanu sednicu otvorio je predsednik Opštine Šapca Milan Đorđević, predstavljajući Odboru njegovu ekselenciju poslanika Čehoslovačke Republike gospodina Jana Šebu i izaslanstvo. Uz prigodan govor, u kome iznosi motive predsednika Čehoslovačke Republike gospodina Tome Masarika o ovom činu, Jan Šeba predaje visoko odlikovanje – Čehoslavački ratni krst, kojim je Čehoslovačka Republika odlikovala herojski grad Šabac – navodi viša arhivistkinja Međuopštinskog istorijskog arhiva Gordana Filipović podatke iz vrednog dokumenta koji se čuva u ovoj ustanovi:
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230815_140946-1024x631.jpg)
– U Međuopštinskom istorijskom arhivu u Šapcu čuva se Zapisnik svečane sednice Odbora Opštine šabačke, nastao prilikom predaje odlikovanja, sa potpisima prisutnih. Kao istorijski izvor prvog reda, ovaj dokument predstavlja dragoceno svedočanstvo i izvor saznanja o navedenom događaju – ističe ona.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA-%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0.jpg)
Na svečanosti je pročitan i pozdravni telegram, koji je Šabac uputio predsedniku Masariku: „NJ. E, Tomi Masariku, predsedniku Čehoslovačke Republike, Prag. Herojski grad Šabac gord je i ponosan što danas prima od bratskog čehoslovačkog naroda priznanje za one ogromne i viteške žrtve koje je podneo za slobodu i ujedinjenje Južnih Slovena, za ujedinjenje koje je samo jedan gigantski korak na putu ka našem zajedničkom cilju, ka Sveslovenstvu. Čvrsto rešen da na putu narodnih ideala istraje i dalje, Šabac vas moli, g. predsedniče, da vi, kao dični predsednik bratskog čehoslovačkog naroda, primite tople pozdrave našeg iskrenog bratstva i nepokolebljive ljubavi”.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/image0.jpeg)
Ovom prilikom predsednik Čehoslovačke Tomaš Masarik i čehoslovački ambasador Jan Šeba proglašeni su počasnim građanima Šapca. Takođe, svečanog popodneva 13. juna 1926. godine, tadašnja Pocerska ulica postala je Masarikova.
– Nakon izgovorenih zahvalnosti i pozdravne depeše Njegovom Veličanstvu Kralju Aleksandru I i predsedniku Čehoslovačke Republike g. Tomi Masariku, pevačko društvo otpevalo je himnu Srba, Hrvata i Slovenaca. Po predaji odlikovanja organizovan je svečani banket u Narodnoj gostionici, dok je u opštinskom parku svirala vojna muzika, a na Velikoj pijaci trajalo narodno veselje – priča Filipović.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230816_154108-728x1024.jpg)
Tomaš Garig Masarik, čehoslovački državnik i filozof češkog porekla, profesor Praškog univerziteta i prvi predsednik Čehoslovačke od 1918. do 1935. godine, u međuratnoj jugoslovenskoj kulturi imao je posebno, počasno mesto, a Šapčani su to umeli da prepoznaju.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230815_141916-1024x643.jpg)
Cela Masarikova politička karijera – od njegovog prvog skupštinskog govora u parlamentu Austrougarske, posvećenog stanju u Bosni i Hercegovini pod okupacijom, bila je blisko povezana sa srpskim i jugoslovenskim pitanjem.
U vreme „Albanske krize” 1912, kada je Austrougarska tražila povod za napad na Srbiju, Masarik je pokušavao da doprinese smanjivanju napetosti između dve države. I posle ratnog sukoba Srbije i Bugarske 1913. godine, pomagao je u pokušajima izmirenja. Protivio se agresivnoj austrougarskoj politici na Balkanu i aneksiji Bosne i Hercegovine i veoma je uticao na jugoslovensku omladinu uoči Prvog svetskog rata.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230815_141647-1024x665.jpg)
U Prvom svetskom ratu, Masarik i Srbi udružili su snage u borbi za stvaranje čehoslovačke i jugoslovenske države. Masarik je, pošto je emigrirao iz Austrougarske, imao čak dva srpska pasoša i svu podršku srpske diplomatije.
Kao predsednik Čehoslovačke, Masarik se prema Jugoslaviji i njenom kralju Aleksandru Karađorđeviću, odnosio saveznički i lojalno.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D1%98-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0.jpg)
Srbi su u njemu videli svog prijatelja i branioca i gledano ovako, nije slučaj što je infrastrukturno, istorijski i kulturno značajan deo grada dobio ime po čoveku koji se zalagao za bolju sliku jugoslovenske države u Evropi.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/%D0%BC%D0%BD%D0%BC%D0%BD%D0%BD-1024x679.jpg)
Kasnije, u socijalističkoj ideologiji, došlo je do potiskivanja njegovog dela, ali su ulice posvećene Masariku u Beogradu i drugim srpskim gradovima zadržale svoja imena. I ova u Šapcu, do danas, na pravi način svedoči o burnoj istoriji, kulturnim i društvenim okolnostima u gradu.
– Imamo običaj da kažemo da je to duhovni i intelektualni centar grada. Na samom uglu imate jedan krak Krsmanovića kuće, koja priča divnu priču o dobročinstvu Jovanke Topuzović. Taj objekat je vrlo značajan u arhitektonskom smislu, jer ga je najverovatnije radio Jovan Ilkić. Prekoputa je zgrada Narodne banke, završena 1937. godine. Nju je radio čuveni arhitekta Bogdan Nestorović. Ona svedoči o prodoru modernog stila i predstavlja arhitektonski biser grada. Naravno, tu je šabačka Crkva, čija je gradnja počela u vreme Jevrema Obrenovića, višestruko značajna kao saborna gradska pravoslavna crkva, sa spomenikom izginulima u balkanskim i Prvom svetskom ratu i nastradalima u samoj crkvi 1914. godine. Zatim kuća prote Jovana Pavlovića iz 1855. godine, izuzetnog intelektualca svog vremena. Od protine kuće dolazimo do gimnazijskog dvorišta i zgrade koja je nastajala iz četiri dela, od 1892. do 1935. i, naravno, zgrade koja je namenski zidana za zgradu Polugimnazije. Od pedesetih godina prošlog veka u njoj je Narodni muzej – ukazuje na arhitektonsko bogatstvo Šapca muzejska savetnica Narodnog muzeja Tatjana Marković i dodaje:
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/IMG_20230816_145943-1024x576.jpg)
– Sa druge strane je zgrada nekadašnje Kasine, koja opet govori o prodoru moderne arhitekture u međuratnom periodu. Prekoputa Narodnog muzeja je izuzetan prvi spratni objekat u gradu, Vladičanski dvor, završen 1854, karakteristične gradnje, tipične za srednju Evropu, a sa druge strane ima elemente onoga što bismo nazvali moravskim stilom. U drugom delu ulice su, takođe, dva vrlo značajna objekta – Muzička škola, koja je nekada zapravo bila Učiteljska škola i nekadašnji internat Učiteljske škole, sagrađen delom od sredstava iz fonda Stane Milanović, koji je danas zgrada Ekonomske škole.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/32161739_574056942968592_4740718694403932160_n-1024x620.jpg)
Pored javnih institucija tu su i objekti u otmenom maniru za privatno stanovanje, jedan od njih je kuća advokata Draže Petrovića, izuzetan primer lokalne varijante secesijske arhitekture. Nekoliko objekata sačuvano je fragmentarno, u delovima fasade, a Masarikova krije i dve kuće rađene u ćerpiču, s kraja 19. veka.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2023/08/41542223_670829859957966_177337881096880128_n-1024x683.jpg)
Ulica Tomaša Masarika u Šapcu jeste galerija na otvorenom arhitektonskih stilova, uticaja i društvenih prekretnica. Spoj klasicizma, narodnog graditeljstva, moderne gradnje, obnovljenih pravaca, secesije – sve je stalo u jedan red.
Iz serijala KULTURE GRAD. Projekat je sufinansiran iz budžeta Grada Šapca. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.