Od prostora ispresecanog barama i uzvišenjima, preko mahala i neuređenih sokaka, do urbanog jezgra savremenog Šapca – u Bairu se najpreglednije čita kako se gradovi rađaju, šire i menjaju. Priča o ovom šabačkom naselju stara je pet vekova, a njeni koreni pušteni su u sadejstvu prirode i društveno-istorijskih okolnosti.
Šabac, sa svojom tvrđavom i utvrđenim podgrađem, imao je određene sličnosti sa starim Beogradom, što je bilo karakteristično za veće i dobro utvrđene gradove tog vremena, beleži D. Mićić (Šabac 1991. godine). Pravac širenja gradskog tkiva bio je usmeren tokovima rečice Kamičak i Save, van utvrđenog podgrađa.
Između tvrđave i vode – nastanak Baira
Godine 1527. imao je pet mahala, da bi se 1548. taj broj udvostručio, navodi istoričarka umetnosti Tatjana Marković u knjizi „Arhitektonsko nasleđe grada Šapca“. Bair se pominje kao jedanaesta, označen i kao „hrišćanski džemat varoši“. Sam naziv na turskom znači breg, a zanimljivo je da je u srednjoj Aziji označavao izduženje čiji su hodnici (ulice) između prevoja, što je bila odlika i šabačkog Baira. Na aluvijalnom nanosu reke Save, zaštićen od okolnih voda, izgledao je kao ostrvo i predstavljao pogodno mesto za stanovanje. Naseljen je postepeno, jer su se stanovnici najpre zadržavali izvan južne kapije, oko male pijace i nekoliko radnji, da bi se vremenom pomerali ka Bairu. Upravo zbog toga grade se ćuprije koje omogućavaju vezu sa drugim delovima naselja.
Tada nastaju i danas osnovne putne arterije grada – glavna saobraćajnica pružala se pravcem današnje Ulice Cara Dušana, preko Dobropoljske, prolazila pored Elektrodistribucije i izlazila na Veliku ćupriju – jedan od ključnih prelaza u to vreme, čuvan posebnom stražom u drvenom čardaku. Druga važna komunikacija pratila je pravac današnjih ulica Milorada Šapčanina i Vojvode Brane.
Kuće su bile od brvna, sa pećima za grejanje i pečenje hleba, uz pomoćne objekte. U nenaseljenim delovima dominirali su voćnjaci, vinogradi i bašte, pa je prostor Baira dugo imao obeležja i sela i varoši.
Mahala podeljena, svakodnevnica zajednička
Stanovnici su suočeni sa kompleksnim različitostima. Na relativno malom prostoru živeli su pripadnici dve verske i etničke zajednice. Srbi su naselili istočni deo, uz Bensku, baru, a Turci zapadni. Delila ih je glavna saobraćajnica, a povezivali svakodnevni poslovi- bavili su se trgovinom i zemljoradnjom i imali svoje škole. U zapisima Jovana Cvijića ostala je zabeležena razlika između turskih i srpskih trgovina i kuća: „Kad su ćepenke otvarali u dućanima se sve vidi i sva je roba izložena“. „Gotovo je nemoguće videti dvorište; često se samo nebo vidi.“ „Srpske su kuće „čistije no turske“, dobro građene, a sem neba u dvorištima se mogu videti i pomoćne zgrade, bašte i voćnjaci“ (D. Mićić).
Srpsko groblje nalazilo se na mestu gde je kasnije bila Pedagoška akademija, dok je tursko bilo na raskršću ulica Mike Mitrovića i Janka Veselinovića. Na jednoj strani je bila brvnara posvećena Svetom Jovanu, na drugoj džamija.
Između bara i čaršije – širenje varoši
Velika ćuprija, do koje je vodila jedna od glavnih saobraćajnica, bila je jedna od najznačajnijih veza Baira sa tvrđavom, budući da je Šabačko polje često bilo pod vodom. Deo srpskog Baira prema poljani nazvan je Zatrka mala.
U drugoj polovini 18. veka formiraju se dva podgrađa u koje je ulaz bio moguć kroz tri kapije (bairsku, beogradsku i drenovačku). Nizvodno je bila Ciganska mala, a u gornjem delu Tabana mala, gde je nazastupljeniji zanat bila prerada kože.
Bair je bio ispresecan krivudavim nesrazmernim sokacima. Kuće su građene od bondruka, drveta i pletara, sa ispunom od ćerpiča i blata, retko kamena.
Intenzivne migracije krajem 18. i početkom 19. veka vidno menjaju demografsku sliku grada. Doseljene porodice uticale su na ekonomski rast i uprkos razlikama u zajednici, stvara se osnova za napredak. Najviše ih se naselilo iz Makedonije i Hercegovine, a porodice poput Škulića, Fotića, Anastasijevića, Ganovića, doprinele su trgovačkom razvoju grada. Priroda iznova diktira uslove i kretanje stanovništva, pa je izlivanje voda dovelo do pomeranja ljudi ka južnijem delu, ali je istovremeno podstaklo izgradnju nove Benske ćuprije, koja je povezivala današnji Zeleni venac i Dom JNA. I pre dva veka, kao i danas, to je bio centar grada.
Burna dešavanja tokom Prvog i Drugog srpskog ustanka donela su neizvesnost, ali ubrzani razvoj usledio je nakon toga. Grad nije gubio značaj uprkos slabljenju strateškog značaja tvrđave. Naprotiv, širio se uporedo sa isušivanjem bara. Turske kuće mogle su se kupiti po povoljnim cenama. Ljubomir Pavlović beleži da 1809. godine ulice nisu imale nazive, već su obeležavane rimskim ciframa, a kuće arapskim brojevima. Gradnja je bila stihijska, neplanska, ali je upravo iz takvog razvoja nastajala nova urbana struktura.
Jevremova modernizacija
Pravi preokret dolazi u vreme Jevrema Obrenovića (1816-1831), kada Šabac dobija obrise moderne varoši – pravilne ulice, školu, bolnicu, apoteku, kasarnu i crkvu. Grad se u tom periodu već širio preko Baira. Upravo tu Jevrem podiže svoj konak 1826. godine, na mestu placeva prote Jovana Pavlovića, dok su okolo formirane ulice i kuće zanatlija i trgovaca.
Osnova konaka pokazuje uticaj zapadnoevropskog stila gradnje. Miloš Obrenović posle Drugog srpskog ustanka uvodi izgradnju u balkanskom stilu, a kasnije i zapadnjački. Jevrem i Miloš dali su doprinos urbanizaciji grada – ulice se seku pod pravim uglom i grade i danas glavne saobraćajnice, sastavljene od ulica Maršala Tita, Masarikova, Cara Dušana, Karađorđeva, Nebojše Jerkovića i Vuka Karadžića. Na centralnom delu ispred crkve 1831. godine formirana je Velika pijaca, koja se kasnije prostirala od Benske ćuprije do Gimnazije.
Regulacioni plan iz 1836. godine potvrđuje uređenje grada po evropskom uzoru. Bair, međutim, još neko vreme zadržava stare obrasce gradnje i turska imanja. Kao što su mahale dobijale imena po znamenitim ličnostima, tako su ulice i sokaci, prašnjave, bez trotoara i kaldrme, po nastanku na isti način nazivane. Urbanističko uređenje sledi tek neku deceniju kasnije.
Od periferije do gradskog jezgra
Tokom 20. veka, Bair postepeno gubi obrise izdvojenog naselja i sve više se uliva u jedinstveno gradsko tkivo Šapca. Prostor koji je nekada bio ispresecan barama, baštama i okućnicama počinje da se uređuje, a nekadašnje prirodne prepreke, poput prostora Benske bare, nasipaju se, što omogućava dalje širenje grada.
Na nekadašnjoj granici između starog Baira i čaršije, tokom decenija nastaju ulice i blokovi koji danas čine deo užeg centra. Pravac Ulice Cara Dušana i dalje prati jednu od najstarijih komunikacija, dok linije ulica Milorada Šapčanina i Vojvode Brane ostaju važne poprečne veze u gradskoj mreži.
Stara podela na „srpski“ i „turski“ deo vremenom nestaje, ali ostaje prepoznatljiva u istorijskoj strukturi naselja. Prostor uz nekadašnju Bensku baru postaje zona intenzivnijeg urbanog razvoja, dok se zapadni delovi postepeno uključuju u jedinstvenu urbanu celinu.
U drugoj polovini 20. veka infrastrukturni radovi nekada periferno naselje u potpunosti integrišu u grad.
Danas se Bair prepoznaje u široj zoni oko centra grada, između starog jezgra, nekadašnje Benske bare i pravaca koji vode ka železničkoj stanici i novijim naseljima. Savremene ulice, poput Kneza Lazara, Kralja Petra i okolnih saobraćajnica, ne brišu njegov slojeviti razvoj, već ga nastavljaju. Bair je mesto u kome se kroz vekove prelamaju različiti istorijski tokovi – od mahale i varoši u nastajanju, do savremenog urbanog tkiva koje se razvilo na tim temeljima.
Iako su nestale mahale, ćuprije i mnoge stare kuće od ćerpiča, u današnjoj strukturi i dalje je vidljiv trag nastanka Baira- između vode, utvrđenja i pravaca kojima se varoš širila.
Izvor: Tatjana Marković „Arhitektonsko nasleđe grada Šapca“
