Distrikt
Kultura

ZNANJEM PROMENIO SRPSKU NAUKU I DRŽAVNE GRANICE

Jovan Cvijić, akademik svetskog glasa, zadužio je svoju zemlju istraživačkim, osnivačkim i diplomatskim radom za uspostavljanje njenih granica. Po nepristupačnim terenima Balkana, proveo je gotovo 40 godina, i stvorio neponovljive studije, aktuelne i danas. Državničke funkcije odlučno je odbijao, jer je do poslednjeg dana, kao predsednik Srpske kraljevske akademije, svom narodu služio isključivo naukom. Bio je profesor Velike škole i rektor Univerziteta u Beogradu, osnivač Srpskog geografskog društva, počasni predavač na Sorboni i brojnim naučnim skupovima u inostranstvu, pokretač više glasila i biblioteka. Njegovo „Balkansko poluostrvo“, „Geomorfologija“ i „Antropogeografija“, zalog su daljim pokolenjima.

Jovan Cvijić kao dečak 1876. godine (Izvor: Muzej grada Beograda)

Rođen je 8. oktobra 1865. u Loznici, iako se u literaturi navodi Miholjdan, 12. oktobar. Majka Marija i otac Todor, trgovac na malo, imali su još petoro dece – Milevu, Soku, Angelinu, Nadu i Živka. Pored majke i njene familije, o kojima će kasnije pisati sa ljubavlju, na njegovo formiranje uticaće i blizina granice – imao je priliku da upozna mentalitet dve države, povezane istorijom, verom i jezikom.

Jovan Cvijić u manastiru Vraćevšnica 1900. godine (Izvor: Muzej grada Beograda)

Bio je ponos Lozničke gimnazije, gde je završio prva dva razreda. Nastavak školovanja u Šapcu i prvo razdvajanje od kuće, teško mu je palo, ne sluteći da će mu se budućnost sastojati od putovanja i terenskih poduhvata. Stanovao je u Ratarskoj ulici, preko puta tadašnje Bolnice, a o novoj sredini ostavio je dragocene beleške u svojoj „Autobiografiji“: „Šabac prema Loznici stvarno je izgledao kao velika varoš, u ono doba vrlo znatno tržište za hranu i suve šljive. Velika pijaca, mnogobrojni dućani i dugački sokaci“, piše.  Šabačka polugimnazija, koja je bila na dobrom glasu, i sposobni profesori, imali su presudan značaj na njegova interesovanja i radne navike. „Dok sam u Loznici bio nesvesno najbolji đak, ovde se u meni počne buditi svestan život. Najpre uticajem gimnazije i boljih profesora. To je bila, blagodareći direktoru Kozarcu, najbolje uređena polugimnazija u Srbiji. Bilo je reda, pazilo se na đačko ponašanje. Od đaka se zahtevao ozbiljan rad. Skoro nikad se preko dana nije ostalo bez časa koji je određen po programu; profesori nisu često bivali bolesni; gotovo svaki je na času ozbiljno radio“, navodi Cvijić.

Sa kolegama geolozima iz Bugarske 1896. godine (Izvor: Muzej grada Beograda)

Kako sam kaže, prvi put je u ovoj školi osetio „značaj duhovne i moralne discipline“, što će se u njegovom kasnijem životu, pokazati kao veoma važno. Posebno visoko mišljenje imao je o tadašnjem direktoru Đuri Kozarcu i profesoru Vladimiru Kariću, koji je u to vreme počeo raditi na geografskim udžbenicima i skicama. Cvijića je već u trećem razredu favorizovao, pa je sa njim vodio duge razgovore o geografiji. Iz šabačke škole poneo je i toplo sećanje na takozvane praznične „klasifikacije“ uoči Petrovdana. Tom prilikom je direktor Kozarac Cvijića proglasio najboljim učenikom, što je privuklo pažnju prisutnih trgovaca „široke ruke“: „Time mi je bilo olakšano dalje školovanje. Dvojica šabačkih trgovaca ponude mome ocu, koji je takođe prisustvovao „klasifikaciji“, da me iduće godine uzmu u svoju kuću da im decu poučavam. Moj otac primi ponudu Miloša Popovića na Malom Bajiru, i tu sam proveo IV razred gimnazije. Blagodejanje i malo novca što su mi roditelji slali, trošio sam pored odela na časopise i na kupovinu knjiga“, piše Jovan Cvijić u svojoj Autobiografiji „Iz uspomena i života“, štampanoj 1923. godine.

Profesor Vladimir Karić uticao je na njegovo naučno opredeljenje (Izvor: Muzej grada Beograda)

Ostale razrede gimnazije završio je u Beogradu, a iz finansijskih razloga ne upisuje željene studije medicine u Evropi. Na Matematičko-prirodnjački odsek Velike škole odlazi po savetu profesora Vladimira Karića, koji mu s entuzijazmom govori o značaju geografije. O Cvijićevoj svestranosti i istrajnosti piše Branko Šašić u „Znameniti Šapčani i Podrinci“: „Pošto je već u mladosti bio čovek nemerljive energije, učio je i čitao danonoćno. Već na prvoj godini studija, on čita stručnu literaturu na engleskom jeziku i prevodi sa engleskog na srpski jezik. Na nemačkom, on čita Bihnera, Molešota i Montegace, kao i neke socijalističke časopise. Istovremeno, posebno ga interesuje pesnički genije Petar Petrović Njegoš; sve filozofske sentence Gorskog venca znao je napamet“. Ovde će napisati rad, značajan i za rodni kraj.
– Kao student Velike škole napisao je rad „Prilog geografskoj terminologiji našoj“, gde navodi i primere iz ovog kraja. Terminologija koju je Cvijić uveo u literaturu ovim radom, ostala je kao osnova srpske geografske terminologije, kojom se naučnici i danas služe – objašnjava Biljana Radičević, geograf i urednik obrazovnih programa u lozničkom Centru za kulturu „Vuk Karadžić“.

U Cazinu sa meštanima 1921. godine (Izvor: Muzej grada Beograda)

Po završetku Velike škole postaje predavač u Drugoj beogradskoj gimnaziji, a Ministarstvo prosvete odobrava mu godišnju stipendiju za studije fizičke geografije i geologije u Beču 1889. godine. Pitomac Srpske Vlade, od kog se puno očekivalo, završio je studije u roku, i biva promovisan za doktora nauka, pošto je uspešno odbranio disertaciju na temu kraškog reljefa.
– Za izradu svoje doktorske disertacije, koja je najpre štampana na nemačkom, pa na srpskom 1895, Cvijić je, osim terenskih istraživanja, koristio i celokupnu naučnu literaturu na svim jezicima, koja je brojala 500 jedinica. Zato su naučnici njegovu monografiju o karstu smatrali zastavničkim delom, ništa više nije moglo da se doda za kraške oblike reljefa, od onoga što je Cvijić naveo – kaže Biljana, koja se duže od decenije bavi Cvijićevim životom i delom.

Naslovna strana Cvijićeve doktorske teze objavljene u Beogradu 1895. godine (Izvor: Muzej grada Beograda)

Nažalost, u momentima važnim za njegov budući naučni rad, njegova porodica u Loznici počinje da se osipa. Jovanov otac Todor umro je dok je mladi naučnik na doktorskim studijama u Beču, a nakon nekoliko godina umire i majka Marija.

Grob Cvijićevih roditelja na lozničkom groblju (Izvor: privatna arhiva)

U Loznici više nikog od porodice nije ostalo. Mlađa sestra Nada i brat Živko, sledeći njegov primer, otišli su na školovanje u Beograd, a sestra Mileva, udata u Šapcu za sarača Vladu Popovića, nakon muževljeve i Jovanove smrti, proživljava starost u velikoj nemaštini. Dva velika rata, učinila su da se porodična kuća Cvijića u Loznici uruši, posle čega više nije obnavljana. Danas na njenom mestu stoje spomen-ploča, kameni blok i dve klupe, kojima je obeleženo mesto rođenja čuvenog naučnika.

Spomen-ploča ulici Kneza Mihaila, na uzvišici ka brdu Trešnjica (Foto: Distrikt)

Cvijić se smatra ocem geografije kod nas, ne samo zbog istraživačkih postignuća, nego i jer je stvorio nove generacije naučnika. Bio je redovni profesor Velike škole, a zatim i profesor novoosnovanog Univerziteta u Beogradu. Osnovao je Geografski zavod, u kom je organizovao proučavanje naše zemlje, naselja i porekla stanovništva. Pratio je rad svojih učenika, vredne i darovite postavljao za asistente i slao na studije u inostranstvo. Zaslužan je i za osnivanje Srpskog geografskog društva, prvog udruženja te vrste na Balkanu. Dva puta je bio rektor Univerziteta, zalagao se za modernizaciju i redovnost nastave. Na terenskim istraživanjima, koja je često izvodio u nepovoljnim uslovima, prešavši hiljade kilometara peške, na konju, vozom, držao se svog mladalačkog mota: „Studirati geografiju nogama a ne u kabinetu“.
– Sve letnje raspuste koristio je za terenska istraživanja. Za 38 godina proputovao je celo Balkansko poluostrvo. Ponekad je imao i vojničku stražu uz sebe, da bi mogao bezbedno da istražuje. Uvek je sa sobom nosio beležnice, u koje je sve zapisivao. Bio je odgovoran, disciplinovan, pa i strog prema svojim studentima i kolegama – kaže Biljana Radičević.

U društvu meštanina 1923. godine (Izvor: Muzej grada Beograda)

Kao takav, više puta predstavljao je svoju zemlju u brojnim diplomatskim misijama.
– I pre Prvog svetskog rata išao je u diplomatske misije – 1908. poslali su ga u Veliku Britaniju na zasedanje Balkanskog komiteta u Londonu, čija je tema bila makedonsko pitanje. Ovaj skup, trebalo je da pospeši diplomatske odnose dve zemlje, ugrožene ubistvom kralja i kraljice 1903. godine – objašnjava ona.

Diploma o promociji Jovana Cvijića za doktora nauka na Univerzitetu u Beču (Izvor: Muzej grada Beograda)

Srpski naučnik oženio se u svojoj 47. godini Ljubicom, rođenom Krstić. Venčanju, održanom 28. aprila 1911. godine u Topčiderskoj crkvi u Beogradu, prisustvovali su prestolonaslednik Aleksandar I Karađorđević i princ Pavle.

Sa suprugom Ljubicom u Bratislavi 1922. godine (Izvor: Muzej grada Beograda)

Za vreme Prvog svetskog rata pokazao je humanu stranu svoje ličnosti. Zbog poznavanja geografskih karata i terena, pripao je geografskom odeljenju vojske, pa je u Srbiji proveo ratne 1914. i 1915. godinu, kada je upućen u Solun. Odatle ga je Vlada poslala u Švajcarsku, da kao priznat naučnik, zastupa interese Srbije kod saveznika u Evropi.
– Za to vreme, on i supruga Ljubica, vode evidenciju naših izbeglih studenata i đaka. Zahvaljujući fondu koji je osnovan u Londonu, omogućili su njihove stipendiranje tokom celog rata.

Jovan i Ljubica u Istri (Izvor: Muzej grada Beograda)

Zatim ga pozivaju u Pariz, gde, izjednačen sa svojim kolegama na Sorboni, naredne tri godine predaje na predmetu o etnografiji Balkanskog poluostrva. Tamo 1918. godine, na francuskom jeziku objavljuje svoju najznačajniju monografiju „Balkansko poluostrvo“.

Enterijer Muzeja Jovana Cvijića (Izvor: Muzej grada Beograda)

Zbog velikog ugleda u Evropi, imao je priliku da postane predsednik Vlade. Ipak njegov politički angažman usmerio je isključivo na poboljšanje slike Srbije u svetu. Bio je prvi srpski naučnik imenovan za člana Konferencije mira u Parizu 1918/19. Zahvaljujući istraživanjima graničnih područja, stanovništva i odlika mentaliteta znatno je uticao na ishod povlačenja severnih i istočnih granica Kraljevine.

Spomenik Jovanu Cvijiću u starom delu Loznice (Foto: Distrikt)

Godine 1921. postavljen je za predsednika Srpske kraljevske akademije, i na tom mestu ostaće do 16. januara 1927. godine, kada je, nakon duge bolesti, preminuo. Sahranjen je na Novom groblju u Beogradu, a njegova kuća, izgrađena 1905. godine po njegovim nacrtima i željama, pretvorena je u muzej, od 1968. otvoren za publiku.

Najlepša ulica u Loznici nosi ime Jovana Cvijića (Foto: Distrikt)

Zahvaljujući manifestaciji „Cvijićevi dani“, koja se velikom srpskom naučniku u čast, priređuje u Loznici svake godine počev od 12. oktobra, ovaj mesec posvećen je promociji nauke i kulture u Cvijićevom rodnom kraju.

Iz serijala “Znamenitih trag”. Projekat je sufinansiran iz budžeta Republike Srbije – Ministarstvo kulture i informisanja. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

 

 

 

Svideo vam se tekst?