Početak Prvog svetskog rata Šabac, Mačva, Pocerina i Jadar po zlu pamte i vek kasnije. Zverstva koja su austrougarski vojnici počinili kao odmazdu za svoje gubitke na Ceru, prepolovila su stanovništvo i opustošila grad. Mali Pariz postao je srpski Verden za samo 12 dana avgusta 1914. Smatra se i da je u porti Saborne crkve nastala prva masovna grobnica u Prvom svetskom ratu. Zbog toga je jedini grad u Srbiji nosilac tri važna ordena.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/5.jpg)
Bombardovanjem Beograda 29. jula 1914. počela je jedna od najvećih svetskih ratnih katastrofa. Napad se vrlo brzo preneo i na obližnja mesta u Srbiji – od 12. do 14. avgusta bombardovan je i Šabac, a sistematskim granatiranjem pojedini delovi grada razrušeni su do neprepoznatljivosti. Finalni teror – pljačkanje, hapšenje, masakr i brojne ljudske žrtve izvršiće snage Druge austrijske armije.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/15-1024x572.jpg)
Građani su se uzalud uzdali u milost i civilizovani obzir austrijske vojne sile. Kaznena ekspedicija u Šabac je nadirala razgnevljena gubicima doživljenim u Cerskoj bici. Vojnici su upadali u kuće, batinali i hapsili civile, a zatim preplašene i poluobučene zatvarali u podrume, kafane, policijsku stanicu, bioskopsku salu Malog Pariza.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/4.jpg)
Međutim, ono što zdrav razum ne prihvata jesu stravični događaji u šabačkoj Sabornoj crkvi. Tri dana, više stotina ljudi i dece, bez vazduha, hrane i vode bilo je zarobljeno je u Hramu Svetih apostola Petra i Pavla. Poniženi, u nepodnošljivom smradu i iznemogli, jedni preko drugih padali su u nesvest. Trećeg dana, mnogima prekasno, stigla je voda, a sa njom i konačno razrešenje – jedan deo taoca je pušten, deo odveden u internaciju, ostali su streljani.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/16-1024x575.jpg)
Avgusta 19. počinje prebacivanje dela austrijskih jedinica u Bosnu, dok je Druga armija, napadajući položaje južno od Šapca, branila odstupanja. Dan pre toga, 18. avgusta, vojnici su preživele iz crkve poveli na Savu da bi bili otpremljeni u logor Arad u Rumuniji, gde su mnogi i skončali. Drugu grupu streljali su u dvorištu crkve i zakopali ih u jamu. Kasnije je odatle ekshumirano 157 stradalih i premešteno u grobnicu u porti crkve. To je bila prva masovna grobnica u Prvom svetskom ratu, tvrde brojni istoričari. Tačan broj stradalih u događajima u gradskom svetilištu, ipak nikada nije konačno utvrđen.
Crkva je teško oštećena, potpuno je srušen krov i zvonik do polovine, a ikonostas u donjoj zoni izboden bajonetima. Kao ratni plen, odneta su čak i crkvena zvona. Posebno tragiku donose svedočenja o silovanju žena u samom hramu.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/krsmanovica-kuca.jpg)
Ova stradanja najpreciznije je opisao dr Arčibald Rajs u knjizi Šta sam video i proživeo u velikim danima, objavljenoj u Londonu 1915. godine.
„Ubeđen sam da je broj silovanih žena i mladih devojaka veoma veliki, a sudeći po onome što sam prilikom istrage video, mislim da ne grešim u konstataciji da su u mnogim okupiranim selima gotovo sve žene, od najmlađih do najstarijih, silovane… Iz hotela Evropa odvođene su u hotel Kazino, a potom u crkvu, gde je bilo mnogo ljudi… U crkvi, iza oltara, oficiri su silovali devojke. Za vreme bombardovanja žene su kao živo meso izbacivali na ulicu kako bi mogli da ih pogode”, navodi Rajs.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/srpski-vojnici.jpg)
Nakon ovih stravičnih dešavanja, šteta je bila nenadoknadiva, a mnogi arhitektonski simboli grada oskrnavljeni ili potpuno nestali.
– Materijalna šteta koju je grad pretrpeo iznosila je, prema proceni stručnjaka, 200 miliona tadašnjih dinara. Tokom rata porušene su skoro sve javne zgrade: kasarne, carinarnica, opštinska zgrada, sudska zgrada, jedna zgrada Gimnazije, crkva i mnoge druge. Prilikom povlačenja 1918. godine, neprijatelj je srušio i gvozdeni most na reci Kamičak – kaže istoričar Nebojša Cvejić.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/8.jpg)
Vesti o šabačkom stradanju obišle su svet. Sa velikim žarom o nezapamćenom nehumanom činu izveštavali su očevici novinari, književnici, lekari.
„Već kod prvih kuća jasno je da je grad razoren. U glavnim ulicama, na kojima se još vide barikade koje je neprijatelj sagradio od najrazličitijeg materijala: maltera, gipsa, od kreveta, nameštaja, uzalud se traži kuća koja je ostala netaknuta“, pisao je o Šapcu francuski novinar Anri Barbi.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/10.jpg)
„Sve radnje su ispražnjene i uništene. Sve što nije moglo da bude poneto, upropašćeno je. U bankama, neprijatelj je uzeo gotovinu, vrednosti, i uništio knjigovodstvo. U školama, sve je porazbijano. U apotekama, lekovi, bokali, hemijski proizvodi, staklenke, sve je porazbijano i pretvoreno u razlivenu prljavu skramu na parketu. U privatnim kućama, sve što nije pokradeno, izbačeno je na ulicu ili razbijeno. Uništavajući bes Austro-Mađara terao ih je čak dotle da lome stakla, cepaju porodične portrete, prljaju zidove, čak i plafone, smećem i izmetom!”, zabeležio je novinar.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/13.jpg)
Ipak, jedina nenadoknadiva šteta bile su ljudske žrtve. Po brojnosti stanovnika, grad i okolina vraćeni su nekoliko decenija unazad.
– Stanovništvo samog grada je prepolovljeno. Predratni broj od 14.000 smanjen je na 7.000 stanovnika. I seosko područje pretrpelo je velike materijalne i ljudske gubitke. Upoređujući stanje sa poslednjim predratnim popisom, posle Prvog svetskog rata u okrugu je izgubio 76.706 stanovnika ili 32,7 odsto od ukupne populacije – ističe istoričar.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/11.jpg)
Srpska vojska 24. avgusta proterala je neprijatelja preko reke, ali se nastavlja granatiranje grada. Ponovne borbe u kojima je grad pretvoren u ruševine, vođene su krajem 1914. godine, kao i krajem 1915. Grad je od neprijateljske okupacije konačno oslobođen 2. novembra 1918. godine.
![](https://objects.distrikt.rs/wp-content/uploads/2021/11/20-1024x569.jpg)
Za ratne zasluge i golgotu koju je preživeo srpski Verden zavredeo je tri jedinstvena ordena – francuski Ratni krst sa palminom grančicom 1920, čehoslovački Ratni krst 1925, i Karađorđevu zvezdu sa mačevima IV reda 1934. godine.
Iz serijala NASLEĐA TRAG. Projekat je sufinansiran iz budžeta Grada Šapca. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.